13 آبان 1404
مدیریت تعارضات و حل اختلافات در محیط کار و خانواده
- 25 بهمن 1403
معرفی نشانهها، عوامل و روش درمان اختلال حرکت قالبی
در این مقاله قصد داریم به صورت جامع و تفصیلی به بررسی اختلال حرکت قالبی بپردازیم. در این راستا، ابتدا این اختلال را معرفی میکنیم و سپس به تحلیل نشانهها و علائم مشخصه آن خواهیم پرداخت. علاوه بر این، میزان شیوع این اختلال در گروههای مختلف سنی و جمعیتی مورد ارزیابی قرار گرفته و عوامل گوناگونی که ممکن است در شکلگیری یا تشدید این اختلال نقش داشته باشند، به دقت بررسی خواهند شد. در نهایت، روشهای درمانی موجود و رویکردهای علمی و عملی برای مدیریت و کاهش تأثیرات این اختلال مورد بحث قرار میگیرد تا تصویر کاملتری از این مسئله فراهم شود.
آنچه در این مطلب می خوانید:
اختلال حرکات قالبی چیست؟
حرکات قالبی یا Stereotypic Movement Disorder به مجموعهای از حرکات تکراری، بیهدف و بدون فایده گفته میشود، که نمونههایی از آن عبارتند از: کوبیدن سر به دیوار یا اشیای دیگر، تکان دادن مداوم بدن به جلو و عقب، و رفتارهایی از این قبیل. این نوع رفتارها میتوانند خطراتی جدی برای سلامت فرد به همراه داشته باشند. از جمله مشکلات ناشی از این حرکات، میتوان به ایجاد صدمات فیزیکی یا جراحات خودآزارانه اشاره کرد که ممکن است به شکل مستقیم زندگی روزمره فرد را تحت تأثیر قرار دهد. علاوه بر این، این رفتارها میتوانند عملکرد و اجرای مهارتهای موجود فرد را با مشکل مواجه کنند و از طرف دیگر، توانایی یادگیری مهارتهای جدید را نیز تا حد زیادی مختل نمایند.
اختلال حرکات قالبی چه نشانه هایی دارد؟
رفتارهای حرکتی تکراری، معمولاً بدون هدف مشخص و بهظاهر برانگیخته، شامل حرکتهایی مانند تکان دادن سر یا دست، تکان خوردن بدن، گاز گرفتن خود، یا ضربه زدن به بدن است. این رفتارها در امور اجتماعی، تحصیلی و سایر فعالیتها اختلال ایجاد میکنند و حتی ممکن است به صدمات جسمانی نیز منجر شوند.
این حرکات اغلب از دوره رشد اولیه آغاز میشوند و علت آنها به تأثیرات فیزیولوژیکی مواد یا بیماریهای عصبی مرتبط نیست. همچنین، این رفتارها را نمیتوان بهطور کامل با دیگر اختلالات عصبی-رشدی یا روانی نظیر وسواس موکنی یا اختلال وسواس فکری-عملی توضیح داد.
صدمه زدن به خود در این نوع رفتارها از نظر شدت، ابعاد گوناگونی دارد؛ از موارد خفیف مانند کبودی یا التهاب پوست ناشی از ضربه زدن به بدن، تا آسیبهای جدیتری مثل بریدگی یا قطع انگشتان. تمامی افراد مبتلا به اختلال حرکت قالبی رفتارهای یکسانی نشان نمیدهند و هر فرد ممکن است الگوهای متفاوتی از خود بروز دهد.
از جمله نمونههای حرکات قالبی که به صدمه زدن منجر نمیشوند میتوان به تکان دادن بدن، حرکات دستهای دوطرفه یا چرخشی، حرکت دادن انگشتان در مقابل صورت، تکان دادن بازوها یا سر اشاره کرد. این حرکات محدود به این موارد نیستند. اما در نمونههای آسیبزننده میتوان به کوبیدن مکرر سر، سیلی زدن به صورت، فرو کردن اشیا در چشم و گاز گرفتن بخشهایی از بدن مانند دستها یا لبها اشاره کرد.
شدت و مدت زمان وقوع حرکات قالبی متغیر است. این رفتارها ممکن است چندین بار در روز رخ دهند و از چند ثانیه تا چند دقیقه (و گاهی بیشتر) ادامه داشته باشند. فاصله میان دفعات وقوع نیز از چند بار در یک روز تا چند هفته متفاوت است. علاوه بر این، وقوع این حرکات با شرایط فرد ارتباط دارد و معمولاً هنگام خستگی، فشار روانی، کسالت، برانگیختگی یا هنگام انجام فعالیتهای دیگر رخ میدهد.
اختلال حرکات قالبی بیشتر در چه افرادی مشاهده میشود؟
حرکات قالبی ساده مانند تکان خوردن در میان کودکان خردسالی که روند رشد طبیعی دارند، امری رایج است. با این حال، حرکات قالبی پیچیده بسیار کمتر مشاهده میشوند و تقریباً 3 تا 4 درصد موارد را شامل میشوند. بین 4 تا 16 درصد از افرادی که دچار ناتوانی عقلانی (اختلال رشدی ذهنی) هستند، به رفتارهای قالبی و آسیبرساندن به خود روی میآورند. این خطر در افرادی که ناتوانی عقلانی شدید دارند، بیشتر است.
شکل گیری و روند اختلال حرکات قالبی چگونه است؟
حرکات قالبی معمولاً در سه سال ابتدایی زندگی شروع میشوند. حرکات قالبی ساده در دوران نوزادی شایع هستند. در کودکانی که حرکات قالبی پیچیده را توسعه میدهند، حدود 80 درصد علائم را قبل از 24 ماهگی نشان میدهند، 12 درصد بین 24 تا 35 ماهگی، و 8 درصد در 36 ماهگی یا دیرتر بروز میکنند. در بیشتر کودکانی که رشد طبیعی دارند، این حرکات به مرور زمان کاهش یافته یا کاملاً متوقف میشوند. اما در افرادی که ناتوانی عقلانی دارند، رفتارهای قالبی همراه با آسیب به خود ممکن است برای چندین سال ادامه پیدا کند.
عوامل تاثیرگذار در اختلال حرکات قالبی چیست؟
عوامل مؤثر بر اختلال حرکات قالبی به مجموعهای از دلایل زیستی، روانی و محیطی بازمیگردد که میتوانند در ایجاد یا تشدید این اختلال نقش داشته باشند. این اختلال که معمولاً با انجام مکرر حرکاتی خاص و بدون هدف مشخص همراه است، به دلایل مختلفی ممکن است بروز کند.
از منظر زیستی، عواملی نظیر ژنتیک، تفاوتهای نورولوژیک و اختلال در عملکرد سیستم عصبی میتوانند در بروز این وضعیت دخیل باشند. در برخی موارد، تغییرات در ساختار یا عملکرد مغز باعث به وجود آمدن چنین رفتارهایی میشود. همچنین، کمبودهای تغذیهای یا عوامل مرتبط با سلامتی بدنی نیز ممکن است به نوعی با این اختلال مرتبط باشند.
اما نقش عوامل روانی نیز نباید نادیده گرفته شود. استرس، اضطراب یا دیگر مشکلات روحی میتوانند به نوعی محرکی برای ظهور حرکات قالبی باشند. در بسیاری از موارد، این حرکات ممکن است راهی برای کاهش تنش یا مقابله با احساسات ناخوشایند باشند.
محیط نیز تأثیر خاص خود را دارد. عوامل اجتماعی مانند شرایط زندگی پرتنش یا کمبود تعاملات اجتماعی ممکن است فرد را به سمت رفتارهایی مانند این اختلال سوق دهد. برخی افراد، به ویژه کودکان، ممکن است تحت تأثیر الگوهای محیطی یا تقلید از دیگران، دچار این رفتار شوند.
در نهایت، درک اینکه این اختلال تحت تأثیر یک عامل واحد نیست بلکه ترکیبی از چندین عامل مختلف است، میتواند در شناسایی راهحلهای درمانی مؤثر کمککننده باشد.
روش های درمان اختلال حرکات قالبی چیست؟
روشهای درمان اختلال حرکات قالبی شامل ترکیبی از مداخلات رفتاری، آموزشی و در برخی موارد دارودرمانی است. ابتدا باید ارزیابی دقیق توسط متخصص انجام شود تا شدت و علت اصلی این اختلال مشخص شود. روشهای رفتاری مانند تحلیل رفتار کاربردی (ABA) یا تکنیکهای شرطیسازی میتوانند به کاهش رفتارهای قالبی کمک کنند. آموزش والدین و مراقبان برای مدیریت صحیح رفتار کودک نیز بسیار مؤثر است. در مواردی که حرکات قالبی باعث آسیب به فرد یا دیگران شود، ممکن است داروهایی مانند مهارکنندههای بازجذب سروتونین (SSRIs) تجویز شوند. همچنین ایجاد محیطی آرام و بدون استرس میتواند به کاهش دفعات این حرکات کمک کند.
در صورت تمایل به دریافت مشاوره در این زمینه، میتوانید با همکاران ما در مرکز مشاوره سایه زیر نظر خانم دکتر زهرا عباسی با شماره 44212133 - 021 تماس بگیرید.